NEDELİN FELÂKETİ: Uzay Yarışındaki En Büyük Dramlardan Biri

SSCB ve ABD arasındaki kıyasıya uzay yarışı rekabeti, insanlığın gelişimine ve uzaya açılmamıza büyük fayda sağlamış olmasına karşın, yarışın arka planında çok büyük dramlar da bulunuyordu.

24 Ekim 1960 tarihinde yaşanan Nedelin Felâketi, bu dramların belki de en büyüklerinden biriydi. Sovyetler’in R-16 kıtalararası balistik füzesinin ilk denemesi sırasında meydana gelen felâkette, kaynaklara göre 100’ün üzerinde insan hayatını kaybetti. Bazı kaynaklarda ölü sayısı 126 olarak verilmektedir.

R-16’da kullanılan yakıt, son derece tehlikeli ve zehirli asimetrik dimetilhidrazin içeriyordu. Bu yakıt sisteminin tercih edilmesinin önemli nedenlerinden biri, sıvı oksijen ve kerosen kullanan sistemlere göre çok daha uzun süre depolanabilmesi ve füzenin uzun süre fırlatmaya hazır durumda tutulabilmesiydi. Sovyetler, daha önce büyük başarı yakalamış ve uzay uçuşlarında kullanılan R-7 sisteminin askerî açıdan önemli kısıtlamalarından R-16 ile kurtulmak istiyordu.

Gerek ABD ile süren Soğuk Savaş rekabeti gerekse Sovyet ordusunun bir an önce kullanışlı bir kıtalararası balistik füzeye kavuşma isteği, R-16 programı üzerinde büyük baskı oluşturmuştu. Mitrofan İvanoviç Nedelin de testlerin hızla tamamlanmasını istiyordu.

24 Ekim günü, fırlatmanın yapılmasına kısa bir süre kalmış olmasına rağmen roket üzerinde çalışmalar devam ediyordu. Yakıtı boşaltıp sistemi yeniden güvenli hâle getirmek yerine, tamamen yakıt dolu füze üzerinde çalışılmaya devam edildi.

Fırlatmaya yaklaşık yarım saat kala meydana gelen bir kontrol sistemi arızası, ikinci kademe motorlarının henüz roket yerdeyken zamansız şekilde ateşlenmesine neden oldu. İkinci kademeden çıkan alevler birinci kademenin yakıt tanklarını parçaladı ve yaklaşık 100 ton son derece yanıcı ve zehirli yakıtın bulunduğu füze birkaç saniye içerisinde devasa bir ateş topuna dönüştü.

Baykonur’daki fırlatma rampasının çevresinde çok sayıda mühendis, teknisyen ve asker bulunuyordu. Patlama ve ardından çıkan yangın çevredeki insanları saniyeler içinde etkisi altına aldı. Birçok kişi patlama ve korkunç yangında hayatını kaybetti; kurtulmayı başaranlardan bazıları ise ağır yanıklar ve zehirli yakıt bileşenlerinin etkileri nedeniyle daha sonra öldü.

Ölenler arasında Mitrofan Nedelin de vardı.

Bu büyük felâket Sovyet yönetimi tarafından uzun yıllar kamuoyundan gizlendi. Nedelin’in bir uçak kazasında öldüğü açıklandı. Kazanın gerçek boyutları Sovyet kamuoyuna ancak onlarca yıl sonra açıklanmaya başlandı.

Felâkete rağmen R-16 programından vazgeçilmedi. Roket üzerindeki çalışmalar devam etti ve R-16, 1961 yılında ilk başarılı uçuşlarını gerçekleştirdi. Daha sonra Sovyetler Birliği’nin stratejik nükleer kuvvetlerinin önemli silahlarından biri hâline geldi ve 1970’li yıllara kadar hizmette kaldı.

R-16’nın taşıdığı termonükleer savaş başlıkları ve kıtalararası menzili, onu Soğuk Savaş döneminin önemli stratejik silahlarından biri yaptı.

Nedelin Felâketi aynı zamanda uzay çağının daha karanlık tarafını da gösteriyordu. ABD ile SSCB arasındaki roket teknolojisi rekabeti yalnızca Ay’a ulaşmak ve uzayı keşfetmek için yürütülmüyordu. Aynı teknolojiler, kıtalararası nükleer silahların geliştirilmesinin de temelini oluşturuyordu.

Uzaya giden yol ile nükleer silahlanmaya giden yol, uzun süre aynı roket teknolojisinin üzerinde ilerledi.

Kaynak: Kozmik Anafor