İyilik, Karşılığını Bulmasa da İyilik midir?

Yaşlı bir kadın düşünün. Yolun kenarında durmuş, karşıya geçmeye çalışıyor ama başaramıyor. Yanına gidiyor ve ona yardım ediyorsunuz. Kant’tan önceki birçok düşünürde bu davranış, insana sağlayacağı mutlulukla açıklanabilirdi. Peki kadın size teşekkür etmek yerine terslese, hatta hakaret etse? Yaptığınız iyilik hâlâ değerli midir?

Kant’ın ahlak anlayışı tam burada ayrılır.

Ona göre kadına sizi mutlu edeceği için değil, yardım etmenin doğru olduğuna inandığınız için yardım ettiniz. Teşekkür edilmesi, takdir görmeniz ya da sonunda kendinizi iyi hissetmeniz eylemin ahlaki değerini belirlemez.

Kadın teşekkür etmeyebilir. Moraliniz bozulabilir. Yaptığınız iyilik size hiçbir mutluluk getirmeyebilir. Yine de doğru olanı, yalnızca doğru olduğu için yaptıysanız Kant’a göre asıl ahlaki değer tam da burada ortaya çıkar.

Kant, ahlakı insanın ne kazandığından ayırıp niyetinin ve ödev bilincinin üzerine koyar.

Bu yüzden öğretisi oldukça katıdır. İnsandan yalnızca iyi davranmasını değil, iyiliği çıkarından, sonucundan ve hatta kendi mutluluğundan bağımsız olarak seçmesini ister.

Kant’ın bu düşüncesini doğrudan destekleyen birkaç sözü var. Türkçe çevirileri farklı baskılarda biraz değişebilir:


“Ödev, yasaya saygıdan dolayı yapılan eylemin zorunluluğudur.”
— Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi
“Ahlaki değeri olan bir eylem, eğilimden değil, ödevden dolayı yapılmalıdır.”
— Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi

“Dünyada, hatta dünyanın dışında bile, iyi bir istemeden başka kayıtsız şartsız iyi sayılabilecek hiçbir şey düşünülemez.”
— Ahlak Metafiziğinin Temellendirilmesi