Casus Elyesa – “Çiçero”

Elyesa veya İlyas Bazna, 1904 yılında, o dönem Osmanlı İmparatorluğu sınırları içinde bulunan Priştine’de dünyaya geldi. Ailesi kıt kanaat geçiniyordu. Elyesa da haşarı bir çocuktu. Sürekli kardeşleri ve komşu çocuklarıyla kavga eder, yüzü yara bere içinde gezerdi.

Genç yaşlarında bir Fransız askerî nakliye biriminde çalıştı. Ancak hırsızlık yaparken yakalandığı için mahkûm edildi ve çalışma kampında üç yıl hapis cezası çekti. Daha sonraki dönemde Fransa ve Türkiye’de çeşitli büyükelçiliklerde kapıcılık, şoförlük ve koruma gibi görevlerde bulundu.

O dönemde diplomatik çevrelerde en geçerli dillerden biri olan Fransızcayı ve bazı başka dilleri konuşabilmesi, bu tür işlerde çalışmasını kolaylaştırdı.

1943 yılında Ankara’daki İngiliz Büyükelçisi Sir Hughe Knatchbull-Hugessen’in yanında uşak olarak çalışmaya başladı. Bir elbise fırçası ve kamera onun temel araçlarıydı. Sir Hughe’un kıyafetleriyle ilgilenir, yemek ceketlerini fırçalar ve pantolonlarını ütülerdi.

Burada, Büyükelçinin özel odalarına ve gizli belgelerine kolayca erişebildiği için fotoğrafladığı gizli askerî belgeleri, Franz von Papen’in büyükelçiliği döneminde Ankara’daki Alman Büyükelçiliği’ne satmaya başladı. Birkaç ay boyunca Almanlara; Churchill, Roosevelt ve Stalin arasındaki görüşmelerden Müttefiklerin askerî planlarına kadar uzanan önemli bir bilgi akışı sağladı.

Alman Büyükelçiliği’nde ataşelik yapan Ludwig Carl Moyzisch’e, 20.000 sterlin karşılığında elindeki 56 belgeyi satma önerisinde bulundu. Ardından kısa bir süre ücretli Alman ajanlığı yaptı.

Alman istihbaratı tarafından kendisine “Çiçero” (Cicero) kod adı verilmişti. Müttefiklerce düzenlenen uluslararası toplantılar ve bazı askerî planlar hakkında önemli bilgiler aktardı.

Bütün bu dönem boyunca Ankara’daki İngilizler, Bazna’nın İngilizce anlamadığını düşünüyor; kendisini casusluğundan şüphelenilmeyecek kadar “eğitimsiz” ve önemsiz biri olarak görüyorlardı.

Bazna, 1944 yılında Alman Büyükelçiliği’nde görevli bir sekreterin Müttefikler safına geçmesi üzerine ele geçmekten korkarak İngiliz Büyükelçisinin yanındaki görevinden ayrıldı.

Hizmetleri karşılığında Almanlardan toplamda yaklaşık 300.000 sterlinaldığı aktarılmaktadır. Fakat aldığı paranın büyük bölümü, Nazi Almanyası’nın İngiliz ekonomisini sarsmak amacıyla Operation Bernhard kapsamında bastığı sahte sterlinlerdi.

İlyas Bazna paraların sahte olduğunu ancak savaştan sonra anlayabildi. Bir otel inşa etmek amacıyla bu paraları kullanmaya çalıştığında sterlin banknotları İngiltere Bankası tarafından kontrol edildi ve büyük bölümünün sahte olduğu ortaya çıktı. Bazna daha sonra banknotların, “basıldıkları Türk keteninin fiyatına bile değmediğini” söyleyecekti. Sahte para kullanması nedeniyle bir süre hapis de yattı.

Savaş sona erdikten sonra ABD’nin istihbarat teşkilatı Stratejik Hizmetler Ofisi (OSS), Ludwig Carl Moyzisch de dahil olmak üzere bazı Alman yetkililerle görüşerek Çiçero hakkında soruşturma yürüttü.

Bazna, 1950’lerde ailesiyle birlikte İstanbul’un Aksaray semtinde bir apartman dairesinde yaşıyordu. Şan dersleri verdi, ikinci el araba sattı, gece bekçiliği yaptı ve böylece geçimini sağladı. Kazandığı paranın önemli bir bölümü, sahte parayla ödeme yaptığı alacaklılara gitti.

Aldığı sahte paraların karşılığının ödenmesi için Batı Alman hükümetiyle de temasa geçti. 1954 yılında yaklaşık 150.000 sterlin tazminat talep etti ancak bu talebi kabul edilmedi. Ödeme almak için farklı yollar denemesine rağmen istediği tazminatı alamadı.

1960 yılında Bazna Almanya’ya taşındı ve Münih’te gece bekçiliği yapmaya başladı.

Bazna, casusluk yaptığı yıllarda kendisine verilen kod adının “Çiçero”olduğunu dahi bilmiyordu. Kendisinin Çiçero olarak anıldığını, savaşın ardından Ludwig Carl Moyzisch’in 1950’de yayımlanan Operation Cicero adlı kitabı ve olayın kamuoyuna yansımasıyla öğrendi.

Bazna daha sonra kendi hikâyesini anlattığı “I Was Cicero” (Ben Çiçero’ydum) adlı anı kitabını 1962 yılında yayımladı.

Çiçero olayı daha önce, Ludwig Carl Moyzisch’in kitabından uyarlanarak 1952 yılında “5 Fingers” (Beş Parmak) adıyla sinemaya aktarılmıştı. Joseph L. Mankiewicz’in yönettiği filmde Çiçero’dan esinlenen başrolü James Mason oynadı.

Bazna, 1962’de yayımlanan I Was Cicero adlı kitabında:

“Alman Reich’ı tarafından fena halde aldatıldım.”

diye yazacaktı.

Elyesa Bazna, 1970 yılında Münih’te, 66 yaşında böbrek yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti.