Büyük Bozkırdan Macaristan’a: Kıpçakların Tarihî İzleri

Madi-Aryan kabilelerinin atalarının, büyük Er-Turan’ın kadim halkı Kıpçaklar olduğu ileri sürülmektedir.

Bu anlatıya göre, bir çift ok biçiminde birbirine bağlanan Kıpçak tamgası “kos-ok” ile ilişkilendirilir. Bir ve iki siyah çizgiden oluşan bu işaretin Türk bağlantılarında “kos-alyp” adıyla anıldığı ve büyük Kıpçak-Alp boylarını temsil ettiği öne sürülür.

“Alp”, Türk kültüründe yiğit, kahraman ve kudretli savaşçı anlamları taşıyan eski bir unvandır. Eski Türk destanlarında ve tarihî geleneklerde büyük savaşçılar ve hükümdarlar bu unvanla anılmıştır.

Saka ve bozkır geleneklerini Kıpçaklarla ilişkilendiren bazı anlatılarda Sak-Alp-Er-Tonga ve Sak-Alp-Arys-bi gibi isimler de bu tarihî silsile içerisinde değerlendirilir. Ancak bu kişileri doğrudan Kıpçak soyuna bağlayan görüşler tarihsel olarak kesinleşmiş değildir.

Massagetlerin ünlü kraliçesi Tomris de bu anlatılarda önemli bir yere sahiptir. Antik kaynaklarda Tomris, MÖ 6. yüzyılda Pers hükümdarı II. Kyros’a karşı savaşan Massagetlerin kraliçesi olarak geçmektedir. Massagetler Saka-İskit dünyasıyla ilişkilendirilmekle birlikte, Tomris’i doğrudan Kıpçaklara bağlayan soy ilişkisi kesin olarak kanıtlanmış değildir.

Murad Aji, eserlerinde Sakalar, Hunlar, Kıpçaklar ve daha sonraki Türk toplulukları arasında geniş bir tarihî devamlılık bulunduğunu savunmuştur. Attila ve Büyük Bozkır halklarının Avrupa tarihinde bıraktığı izleri de bu çerçevede değerlendirmiştir.

Bu görüşler içerisinde Avrupa’nın en yüksek dağ silsilesi olan Alplerin adı da Türkçe “alp” sözcüğüyle ilişkilendirilmiştir. Ancak bu bağlantı genel kabul gören etimoloji tarafından desteklenmemektedir. “Alpler” adı antik kaynaklarda Latince “Alpes” biçiminde geçmektedir ve kökeni konusunda farklı dilbilimsel açıklamalar bulunmaktadır.

Buna karşılık Kıpçak-Kumanların Macaristan’daki tarihî varlığı çok daha açık biçimde belgelenmiştir.

1. yüzyılda Kuman topluluklarının önemli bir bölümü Macaristan’a yerleşmiş ve zaman içerisinde Macar toplumuyla bütünleşmiştir. Buna rağmen Kuman mirasının izleri Macaristan’ın kültüründe, yer adlarında ve bölgesel kimliklerinde günümüze kadar ulaşmıştır.

Macaristan’daki tarihî Kuman bölgelerinin en önemlileri Nagykunság ve Kiskunság’dır. Bu adlar sırasıyla “Büyük Kumanlık” ve “Küçük Kumanlık” anlamına gelir. Kumanlar tarihî kaynaklarda Kıpçak dünyasının batıdaki topluluklarıyla yakından ilişkilendirilir.

Nagykunság’ın tarihî ve kültürel merkezi ise Karcag şehridir. Şehir bugün de Kuman mirasını yaşatan önemli merkezlerden biridir.

Karcag adının “Kara” ve “Sak” kelimelerinden meydana geldiği şeklinde yorumlar bulunsa da, tarihsel dilbilimde daha güçlü kabul gören açıklama farklıdır. Buna göre Karcag adı, Kuman/Kıpçak kökenli “Qarsaq” kişi adıyla ilişkilidir.

Bugün Macaristan’da Kuman kökeninin ve kültürünün hatırası yaşamaya devam etmektedir. Nagykunság ve Kiskunság gibi tarihî bölge adları, Karcag’daki Kuman kültürü ve çeşitli gelenekler, Orta Çağ’da Büyük Bozkır’dan Macaristan’a ulaşan Kuman-Kıpçak topluluklarının Avrupa’da bıraktığı kalıcı izler arasındadır.